Frij Fryslân heeft een eigen plek. Een langgekoesterde wens ging deze zomer in vervulling. Het is niet zomaar een plek, maar een locatie die naadloos aansluit bij de diepgewortelde Friese coöperatieve traditie. We nemen je mee in de historie van de Friese coöperatieve zuivelsector en de betekenis van deze historie in ons huidige tijdsgewricht.
Eerder schreven we in onze nieuwsbrief over “De terugkeer van de coöperatie". Als Frij Fryslân borduren wij namelijk voort op een eerdere traditie. Daarvoor moeten we terug naar de Friese zuivelsector van ongeveer 140 jaar geleden.
Friesland was een land van boeren. Er waren veel meer boerenbedrijven dan tegenwoordig. En er gebeurde meer dan tegenwoordig op de meeste boerderijen: het waren gemengde bedrijven. Denk bijvoorbeeld aan het maken van boter en kaas op de boerderij zelf. De landbouwcrisis van 1880 en de opkomst van margarine zorgden voor de noodzaak om in te grijpen om de Friese zuivelsector overeind te houden.
Rijke fabrikanten zagen een oplossing in het bouwen van zuivelfabrieken. Daar kon voortaan de melk worden gebracht en veel efficiënter boter en kaas worden geproduceerd. Het bleek een gat in de markt. Maar de boer werd er niet altijd beter van, want die werd afhankelijk van de (soms anonieme) fabrikant.
In 1886 kwamen 23 boeren in Wergea bij elkaar. Zij wilden het anders. Wel een zuivelfabriek, maar de winst en zeggenschap over de boter en kaas zelf houden. Ze legden gemeenschappelijk geld in en stichtten een coöperatieve zuivelfabriek. Daarmee was Wergea de eerste van Friesland en hoogstwaarschijnlijk ook de eerste van Nederland. De coöperatieve zuivelfabriek was een groot succes: binnen twintig jaar stonden er bijna honderd in heel Friesland.
Zoals zo vaak in de geschiedenis bleef de wereld niet stilstaan. De tijd van modernisering zette voort en er trad schaalvergroting in. Na vijftig jaar fuseerden veel kleine coöperatieve zuivelfabrieken met elkaar in grotere entiteiten. Ook de allereerste fabriek in Wergea moest eraan geloven. In 1936 was het gedaan met de zelfstandige coöperatie.
Dit was echter niet het einde, maar een nieuw begin. De fabriek werd overgedragen aan Frico (de in 1898 opgerichte Friesche Coöperatieve Zuivelexportvereeniging) en verbouwd tot een grotere coöperatie, gespecialiseerd in consumptie-melkproducten zoals yoghurt, slagroom en chocolademelk. Bij de heropening werd op het fabrieksterrein een monument onthuld waarop een feniks was afgebeeld: een vogel die uit haar as herrijst. Een krachtig symbool van wedergeboorte.
Na zestig jaar kwam ook de cyclus van de Frico in Wergea ten einde. In 1994 sloot de fabriek zijn deuren en het fabrieksterrein werd in delen verkocht en kreeg diverse kleinere bestemmingen zonder coöperatieve gedachte. Het monument van de feniks werd verplaatst naar de muur van de dorpskerk.
Het voormalige kantoorpand ging eerst verder als fitnesscentrum en later - onder de naam De Fabriek - als ontmoetingsplaats voor bedrijvigheid, trainingen, workshops en lezingen. Ook Frij Fryslân huurde er vanaf voorjaar 2024 ruimtes en maakte op die manier kennis met dit prachtige pand. Gelijktijdig raakten we verder bekend met Wergea door het opstarten van een moestuin.
In juni 2025 kregen wij bericht dat de toenmalige uitbater ging stoppen. Wij kregen de kans om het De Fabriek over te nemen. Met deze stap vestigt Frij Fryslân zich op historische grond. Niet zomaar een locatie, maar een plek die doordrenkt is van de coöperatieve geest, van samenwerking, van toekomst maken met elkaar.
De overname past perfect bij de nieuwe fase die wij als coöperatie zijn ingegaan, waarbij we versterkt inzetten op het ontwikkelen van bedrijvigheid op thema’s waar wij ons de laatste jaren mee hebben beziggehouden (denk aan gezondheid, landbouw en voedsel, waarde-uitwisseling). Met onze visie en onze kernwaarden als uitgangspunt willen wij nu daadwerkelijk een onderlinge economie op gang brengen.
De feniks verrijst dus opnieuw. Van coöperatie via coöperatie naar… coöperatie! Daarom ook dat het beeld van de feniks op de voorkant van ons nieuwste magazine prijkt (Oersjoch nummer 3) .